تاب آوری در برابر رنج جنگ--مواجهه با مرگ به‌عنوان مرز هویت‌ساز

[hashemi]

جنگ، ویرانیِ ساختارهایِ امنیتیِ ذهنِ انسان را به همراه دارد و «توهمِ ابدیت» را در هم می‌شکند تا فرد را باِ «هیچِ مطلق» روبرو سازد؛ تاب‌آوری واقعی در این عرصه، نه در انکارِ رنج که در پذیرشِ عمیقِ مرگ و بازآفرینیِ معنا در دلِ ویرانی‌هاست.
مسئله‌ی بنیادینِ تاب‌آوری در مواجهه با جنگ، فراتر از پایداریِ فیزیکی یا بازگشت به وضعیتِ پیشین است؛ مسئله اصلی، یک بحرانِ «هستی‌شناختی» است که در آن، جهانِ امنِ فرد فرو می‌ریزد و او با پرسش‌هایی مواجه می‌شود که پاسخ‌هایِ روزمره برای آن‌ها کافی نیست.
انسان در دورانِ صلح، در لایه‌یِ پنهانِ «توهمِ امنیتِ ابدی» و «ثباتِ ساختارها» زندگی می‌کند و این باورها، ستونِ فقراتِ روانیِ او را تشکیل می‌دهند؛ اما جنگ، با خشونتِ مطلق، این لایه‌یِ محافظتی را پاره و انسان را با «اضطراب وجودی» روبرو می‌سازد.
در این شرایط، مدل‌هایِ سنتیِ تاب‌آوری که بر پایه‌یِ «انکارِ واقعیت» یا «بازگشت به حالتِ عادی» استوارند، به کلی ناکارآمد می‌شوند، زیرا جنگ اجازه‌یِ بازگشت به گذشته را نمی‌دهد. مسئله‌ی اصلی این است که چگونه می‌توان در جهانی که در آنِ «مرگ» به صورتِ روزانه و در همسایگیِ زندگی می‌نشیند، نه تنها دوام آورد، بلکه به گونه‌ای «اصیل» زیست؟ پاسخ در این است که تاب‌آوری، یک «واکنشِ دفاعی» نیست، بلکه یک «فعالیتِ خلاقانه» است؛ فعالیتی که در آن فرد با پذیرشِ رنجِ اجتناب‌ناپذیر، آن را به بستری برایِ رشدِ عمیق‌ترِ معنا تبدیل می‌کند.

بحرانِ معنا و ضرورت بازتعریف تاب‌آوری​

در این راستا، روان‌شناسیِ وجودی و معناگرا، به ویژه دیدگاه‌هایِ «ویکتور فرانکل» و افرادی مثل «اِریک فروم»، نشان می‌دهد که انسان تنها در صورتی می‌تواند در برابرِ هر رنجی تاب‌آوری کند که برای آن رنج، «معنا» پیدا کند. فرانکل با استناد به تجربیاتِ خود در اردوگاه‌هایِ کار اجباری نازی‌ها، اثبات کرد که «آخرین آزادیِ انسان»، انتخابِ نگرشِ خود در برابرِ هر سرنوشتی است، حتی اگر سرنوشتِ او در بیرون از کنترلش باشد.

«یالوم» نیز در تحلیل‌هایِ خود درباره‌یِ مرگ و اضطرابِ وجودی، تأکید می‌کند که تاب‌آوری در برابرِ رنجِ جنگ، تنها زمانی ممکن است که انسان با «مرگ» به عنوانِ یک «مرزِ هویت‌ساز» روبرو شود؛ نه به عنوانِ یک پایانِ ترسناک، بلکه به عنوانِ حقیقتی که به زندگیِ او «فشار» و «اقتضایِ زیستن» می‌بخشد

در جنگ، این معنا دیگر در «آینده‌یِ دور» یا «دستاوردهایِ مادی» نیست، بلکه در «نحوه‌یِ ایستادگی در لحظه» و «تحملِ رنج باِ وقار» نهفته است. «یالوم» نیز در تحلیل‌هایِ خود درباره‌یِ مرگ و اضطرابِ وجودی، تأکید می‌کند که تاب‌آوری در برابرِ رنجِ جنگ، تنها زمانی ممکن است که انسان با «مرگ» به عنوانِ یک «مرزِ هویت‌ساز» روبرو شود؛ نه به عنوانِ یک پایانِ ترسناک، بلکه به عنوانِ حقیقتی که به زندگیِ او «فشار» و «اقتضایِ زیستن» می‌بخشد.

وقتی انسان می‌پذیرد که زندگیِ او محدود است و می‌تواند در هر لحظه پایان یابد، ارزشِ هر انتخاب و هر لحظه‌یِ زیستن چندین برابر می‌شود. بنابراین، مسئله‌ی تاب‌آوری در این گزارش، گذار ازِ یک روان‌شناسیِ «تأثیرپذیری» به یک روان‌شناسیِ «تأثیرگذاری» و «مسئولیت‌پذیری» است که در آن، انسانِ جنگ‌زده، نه به عنوانِ یک «قربانیِ بی‌اختیار» بلکه به عنوانِ یک «آفریننده‌یِ معنا» و «ناجیِ خود» بازتعریف می‌شود.

این تغییرِ پارادایم، نیازمندِ عبور ازِ «ترسِ منفعلانه» به «ترسِ سازنده» و «اضطرابِ پویا» است که در روان‌شناسیِ وجودی، محرکِ اصلیِ رشدِ روح و خلاقیتِ انسانی تلقی می‌شود.

 

[hashemi]

تاب‌آوری وجودی و نقش «مسئولیت‌پذیری جمعی»​

چنانچه تاب‌آوری در سطحِ هستی‌شناختی به «انتخابِ نگرش» تقلیل داده شد، اکنون باید سازوکارهایِ عملیاتیِ این انتخاب را در سطحِ زندگیِ روزمره و تعاملاتِ جمعی بررسی کرد. تاب‌آوری وجودی در شرایطِ جنگ، ازِ «فردگراییِ افراطیِ سارتر» فراتر رفته و نیازمندِ شکل‌گیریِ یک «مسئولیت‌پذیریِ جمعی» است که بر پایه‌یِ درکِ مشترک ازِ محدودیت‌ها بنا شده باشد. در این مسیر، اولین سازوکار، ایجادِ «معنایِ مشترکِ» است؛ معنایی که جایگزینِ ساختارهایِ از دست رفته‌یِ اجتماعی (مانندِ نظمِ قانونی، ثباتِ اقتصادی، یا امنیتِ دولتی) می‌شود.

تاب‌آوری وجودی در شرایطِ جنگ، ازِ «فردگراییِ افراطیِ سارتر» فراتر رفته و نیازمندِ شکل‌گیریِ یک «مسئولیت‌پذیریِ جمعی» است که بر پایه‌یِ درکِ مشترک ازِ محدودیت‌ها بنا شده باشد. در این مسیر، اولین سازوکار، ایجادِ «معنایِ مشترکِ» است؛ معنایی که جایگزینِ ساختارهایِ از دست رفته‌یِ اجتماعی (مانندِ نظمِ قانونی، ثباتِ اقتصادی، یا امنیتِ دولتی) می‌شود

این معنایِ مشترک، اغلب در اطرافِ «حفظِ ارزش‌هایِ انسانیِ بنیادین» (مانندِ کمک به دیگری، حفظِ فرهنگ، یا دفاع ازِ حقیقت) شکل می‌گیرد و به افرادِ پراکنده، هویتی گروهی و هدفمند می‌بخشد. «اروین یالوم» در تحلیلِ تنهاییِ وجودی اشاره می‌کند که انسان ازِ طریقِ «پیوند» و «وابستگیِ متقابلِ معنادار» می‌تواند اضطرابِ انزوا را مدیریت کند؛ در جنگ، این پیوند معنایِ جدیدی پیدا می‌کند: پیوندِ مشترک در معرضِ خطر بودن. این «هم‌بندی در معرضِ خطر»، نوعی «امنیتِ عاطفیِ هستی‌شناختی» ایجاد می‌کند که قوی‌تر از امنیتِ ساختاریِ از دست رفته است.

سازوکارِ دوم، تمرینِ «شکستنِ عادت‌ها» و «تأملِ آگاهانه» است. ذهنِ انسان تمایل دارد در بحران، به الگوهایِ رفتاریِ ناخودآگاه و عادت‌شده بازگردد که اغلب شاملِ انکار، فرافکنی، یا خشمِ بی‌جهت است. تاب‌آوریِ وجودی ایجاب می‌کند که فرد به طورِ مداوم، فراتر از واکنشِ غریزی، دست به «تأملِ لحظه‌ای» بزند و بپرسد: «این رنجی که می‌کشم، مرا به سویِ چه نوعِ پاسخی هدایت می‌کند؟» این تمرینِ تأملی، همان «اراده‌یِ معطوف به معنا»یِ فرانکل است که در هر لحظه باید فعال شود.

جامعه‌ای که این تمرینِ تأملی را در خود نهادینه کند، قادر خواهد بود به جایِ افتادن در دامِ «نفرتِ کور» یا «فروپاشیِ اخلاقیِ ناشی از استیصال»، از بحران به عنوانِ فرصتی برایِ اثباتِ والاییِ اراده‌یِ انسانی استفاده کند. همچنین، نقشِ «آفرینش» در این میان حیاتی است؛

آفرینشِ هنر، ثبتِ خاطرات، یا حتی تولیدِ غذا در شرایطِ سخت، همگی نوعی «اعلامِ موجودیت» و «بیانیه‌یِ بقا» علیهِ نیرویِ نیستیِ جنگ محسوب می‌شوند. تاب‌آوری از این منظر، یک «عملکردِ خلاقانه» است که به صورتِ مستمر، معنا را ازِ دلِ «بی‌معناییِ تحمیلی» استخراج می‌کند.

تاب‌آوریِ وجودی ایجاب می‌کند که فرد به طورِ مداوم، فراتر از واکنشِ غریزی، دست به «تأملِ لحظه‌ای» بزند و بپرسد: «این رنجی که می‌کشم، مرا به سویِ چه نوعِ پاسخی هدایت می‌کند؟» جامعه‌ای که این تمرینِ تأملی را در خود نهادینه کند، قادر خواهد بود به جایِ افتادن در دامِ «نفرتِ کور» یا «فروپاشیِ اخلاقیِ ناشی از استیصال»، از بحران به عنوانِ فرصتی برایِ اثباتِ والاییِ اراده‌یِ انسانی استفاده کند

 

[hashemi]

انسانی استفاده کند

در کل، آنچه در مواجهه با جنگ، مرزِ بینِ فروپاشی و معماریِ مجددِ روح را مشخص می‌کند، درکِ عمیقِ روان‌شناسیِ وجودی ازِ ماهیتِ انسان است. جنگ، لحظه‌یِ برهنگیِ حقیقتِ وجودی انسان است؛ جایی که تمامِ ساختارهایِ اعتباری و توهماتِ ساختگی کنار می‌روند و انسان با «مسائلِ چهارگانه» «مرگ، آزادی، انزوا، و پوچی» به طورِ مستقیم روبرو می‌شود.

تاب‌آوریِ واقعی، در گروِ این است که انسان این مواجهه را نپذیرد، بلکه از آن استقبال کند. همانطور که «سورن کی‌یرکگور» بر اهمیتِ «جهشِ ایمانی» در مواجهه با امرِ نامعلوم تأکید داشت، در جنگ نیز، تاب‌آوری نیازمندِ یک «جهشِ معنادار» است؛ جهشی ازِ ترسِ مطلق به پذیرشِ مسئولیتِ مطلق.

پذیرشِ مرگ به عنوانِ حقیقتِ محتوم، به زندگیِ باقی‌مانده معنا و فوریت می‌بخشد. «ویکتور فرانکل» این را به بهترین شکل خلاصه می‌کند: «آنچه به انسان هویت می‌دهد، تواناییِ او برایِ معنا یافتن در هر شرایطی است.» این معنا یافتن در بسترِ ویرانی، در نهایت به «بازسازیِ هویتِ فردی و جمعی» منجر می‌شود، نه بر اساسِ آنچه از دست رفته، بلکه بر اساسِ آنچه در فرآیندِ حفظِ کرامتِ انسانی به دست آمده است.

تاب‌آوری، در نهایت، نه زنده ماندن به هر قیمتی، بلکه «زنده ماندنِ به خاطرِ معنایی» است که حتی در سایه‌یِ ویرانی، توسطِ خودِ فرد انتخاب و آفریده شده است. این معماریِ جدیدِ مقاومت، بر پایه‌یِ استحکامِ شکننده اما اصیلِ «انتخابِ آگاهانه» بنا می‌شود و در برابرِ هرگونه نیرویِ خارجی، تا زمانی که اراده‌یِ معنابخشی پابرجاست، شکست‌ناپذیر خواهد بود.

 

[مرضیه جعفری]

ممنونم خانم هاشمی عزیزم

(متون برام آشنا بود. از کتاب اروین یالوم بود بنطرم!!)

جالبه!! گویا قدیمی ترها تو این موضوع قویترن.
پدر مادر من خیلی پیرن..و خب یکسالو اندی از مرگ برادرم میگذره و اونارو خیلی داغون کرد.
اما جالبه در ایام جنگ از ما جوانترها سرپا ترن.
( البته انقلابی هستن) مادرم میره با یه گروه از خانوما برای بقول خودشون رزمنده‌ها عذا درست میکنن..تدارکات اماده میکنن در حد وسعشون.
و هر شب توی اجتماعات شرکت میکنن..

بااینکه من در جبهه اونا نیستم ولی باور کنید بهشون افتخار میکنم..و این روحیه مبارزه برای هدفشونو خیلی دوسدارم..

خلاصه که چندسالیه این پنیر مرتب و به سرعت داره جابجا میشه و فرصت وفق پذیری و لنگر اندازی نمیده!!
منو بیشتر از هرچیزی از دست دادنها میترسونه خانم هاشمی..!!
و مرتب از خودم میپرسم:
گیریم همه این رنجها معنا داشت!! خب که چی؟؟

کاش یکی از بعد از مرگ بهمون یه سری تقلب میرسوند ببینیم چه خبره

خیلی میشه راجب این متن گپ زد..
ایشالا رویای من براورده بشه و یروزی با استاد بزرگ با شما و دوستای عزیزمون دور هم دور یه آتیش بزرگ زیر آسمون پرستاره بشینیم و حسااابی گپ بزنیم

 

[hashemi]

ممنونم خانم هاشمی عزیزم

(متون برام آشنا بود. از کتاب اروین یالوم بود بنطرم!!)

جالبه!! گویا قدیمی ترها تو این موضوع قویترن.
پدر مادر من خیلی پیرن..و خب یکسالو اندی از مرگ برادرم میگذره و اونارو خیلی داغون کرد.
اما جالبه در ایام جنگ از ما جوانترها سرپا ترن.
( البته انقلابی هستن) مادرم میره با یه گروه از خانوما برای بقول خودشون رزمنده‌ها عذا درست میکنن..تدارکات اماده میکنن در حد وسعشون.
و هر شب توی اجتماعات شرکت میکنن..

بااینکه من در جبهه اونا نیستم ولی باور کنید بهشون افتخار میکنم..و این روحیه مبارزه برای هدفشونو خیلی دوسدارم..

خلاصه که چندسالیه این پنیر مرتب و به سرعت داره جابجا میشه و فرصت وفق پذیری و لنگر اندازی نمیده!!
منو بیشتر از هرچیزی از دست دادنها میترسونه خانم هاشمی..!!
و مرتب از خودم میپرسم:
گیریم همه این رنجها معنا داشت!! خب که چی؟؟

کاش یکی از بعد از مرگ بهمون یه سری تقلب میرسوند ببینیم چه خبره

خیلی میشه راجب این متن گپ زد..
ایشالا رویای من براورده بشه و یروزی با استاد بزرگ با شما و دوستای عزیزمون دور هم دور یه آتیش بزرگ زیر آسمون پرستاره بشینیم و حسااابی گپ بزنیم

درود مرضیه عزیزم
معنا داشتن در زندگی، سپری‌ست در برابر شدائد زندگی. طبق متن، مامان عزیزت بیانیه بقا صادر کرده در مقابل نیروی نیستی جنگ
انسان هیچ‌وقت امن نبوده و نیست ولی یادش میره...
تو هم فرزند اونایی، فقط با تجربه کمتر
من از اون دنیا نیومدم؛
اما به جاودانه بودن بشر باور دارم و این‌که
حتمن اونایی که عاشق هم هستن و بودن، در جاودانگی با هم هستند.
اینجوری نصفه نیمه که نمیشه
ما حالا حالاها کار داریم و رو به رشدیم. و بارها با هم دیدار می‌کنیم...
دور آتش خرد وآسمان پرستاره عشق و پرچم بی‌پرچمی
🪽

 

[مرضیه جعفری]

درود مرضیه عزیزم
معنا داشتن در زندگی، سپری‌ست در برابر شدائد زندگی. طبق متن، مامان عزیزت بیانیه بقا صادر کرده در مقابل نیروی نیستی جنگ
انسان هیچ‌وقت امن نبوده و نیست ولی یادش میره...
تو هم فرزند اونایی، فقط با تجربه کمتر
من از اون دنیا نیومدم؛
اما به جاودانه بودن بشر باور دارم و این‌که
حتمن اونایی که عاشق هم هستن و بودن، در جاودانگی با هم هستند.
اینجوری نصفه نیمه که نمیشه
ما حالا حالاها کار داریم و رو به رشدیم. و بارها با هم دیدار می‌کنیم...
دور آتش خرد وآسمان پرستاره عشق و پرچم بی‌پرچمی
🪽

صددرصد

 

[Dr.Aram]

این روزها که به روز بیست‌وسوم جنگ رسیده‌ایم، فشار روانی روی مردم واقعاً سنگین است. طبیعی است که ترس، نگرانی و احساس ناامنی بیشتر از همیشه تجربه شود. وقتی زندگی عادی به هم می‌ریزد، ذهن انسان هم با سوال‌های عمیق‌تری روبه‌رو می‌شود.

شاید در چنین شرایطی تاب‌آوری بیشتر از هر چیز یعنی این که اجازه ندهیم ترس، تمام فضای درون ما را اشغال کند. ما نمی‌توانیم همه اتفاقات بیرونی را کنترل کنیم، اما هنوز می‌توانیم مراقب نگاه و نگرش خودمان باشیم.

گاهی همین کارهای ساده مثل حفظ ارتباط با همدیگر، کمک کردن به اطرافیان، و مراقبت از آرامش درون، شکل واقعی مقاومت روانی است.

شاید معنای زندگی در چنین روزهایی خیلی ساده‌تر اما عمیق‌تر می‌شود؛ اینکه با وجود همه سختی‌ها، انسانیت و آگاهی خودمان را حفظ کنیم.

 

[مرضیه جعفری]

این روزها که به روز بیست‌وسوم جنگ رسیده‌ایم، فشار روانی روی مردم واقعاً سنگین است. طبیعی است که ترس، نگرانی و احساس ناامنی بیشتر از همیشه تجربه شود. وقتی زندگی عادی به هم می‌ریزد، ذهن انسان هم با سوال‌های عمیق‌تری روبه‌رو می‌شود.

شاید در چنین شرایطی تاب‌آوری بیشتر از هر چیز یعنی این که اجازه ندهیم ترس، تمام فضای درون ما را اشغال کند. ما نمی‌توانیم همه اتفاقات بیرونی را کنترل کنیم، اما هنوز می‌توانیم مراقب نگاه و نگرش خودمان باشیم.

گاهی همین کارهای ساده مثل حفظ ارتباط با همدیگر، کمک کردن به اطرافیان، و مراقبت از آرامش درون، شکل واقعی مقاومت روانی است.

شاید معنای زندگی در چنین روزهایی خیلی ساده‌تر اما عمیق‌تر می‌شود؛ اینکه با وجود همه سختی‌ها، انسانیت و آگاهی خودمان را حفظ کنیم.

زنده باد استاد بزرگ ..

حقیقتا حضورتون گرمای وجود ماست

 

[hashemi]

این روزها که به روز بیست‌وسوم جنگ رسیده‌ایم، فشار روانی روی مردم واقعاً سنگین است. طبیعی است که ترس، نگرانی و احساس ناامنی بیشتر از همیشه تجربه شود. وقتی زندگی عادی به هم می‌ریزد، ذهن انسان هم با سوال‌های عمیق‌تری روبه‌رو می‌شود.

شاید در چنین شرایطی تاب‌آوری بیشتر از هر چیز یعنی این که اجازه ندهیم ترس، تمام فضای درون ما را اشغال کند. ما نمی‌توانیم همه اتفاقات بیرونی را کنترل کنیم، اما هنوز می‌توانیم مراقب نگاه و نگرش خودمان باشیم.

گاهی همین کارهای ساده مثل حفظ ارتباط با همدیگر، کمک کردن به اطرافیان، و مراقبت از آرامش درون، شکل واقعی مقاومت روانی است.

شاید معنای زندگی در چنین روزهایی خیلی ساده‌تر اما عمیق‌تر می‌شود؛ اینکه با وجود همه سختی‌ها، انسانیت و آگاهی خودمان را حفظ کنیم.

استاد عزیزم
واقعن به‌طرز عجیبی می‌تونه نگرش‌ها و باورها عمیق‌تر شود.
در این وانفسا، انقدر دلتنگ کلاس‌ها و گپ‌های‌مان هستم که شاید اگر به کسی بگویم، فکر کند کله‌ام بوی قرمه‌سبزی می‌ده
چقدر مفاهیم زندگی مثل تائو تچینگ، ساده، متضاد و عمیق‌ه.
فقط در طی زندگی، انگار از خود زندگی غافل می‌مانیم
مثل درختای جنگل که نمیذاره جنگلو ببینیم

کاش این روزها به‌زودی زود تموم بشه ولی چراغ چشمک‌زن این آگاهی‌ها، همیشه روشن بمونه!